आरोग्य विषयक माहिती : फास्टफूडवर आयुक्त तुकाराम मुंढे यांची धडक कारवाई; तरुणांच्या आरोग्य रक्षणासाठी जनजागृती मोहिमेला वेग

आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी बाहेरच्या विषारी फास्टफूड खाण्यावर का अचानक धाडी घालून हॉटेल इंडस्ट्रीचे धाबे दणाणून सोडले ? याची कारणं आपण वाचाल तर तुम्ही तरूण मंडळींना कधीही फास्ट फूडच्या मार्गाने जाऊच देणार नाही इतके हे सर्व छुपे षडयंत्र आहे.

शरीर हे आईने दिलेली सर्वोत्तम भेट आहे. या जिभेपायी या धडधाकट शरीराची विनाकारण धुळधाण कमी वयात लावू नका. असे अध्यात्मवादी आयुक्त आपल्याला सांगत आहेत. असा देवमाणूस पुन्हा पुन्हा लाभत नाही. तो तुमच्या आरोग्याची काळजी पोटी हे सर्व करतोय तर त्या कारवाईला दाद द्या आणि शक्यतो बाहेरचे विषारी फास्टफुड खाणे टाळा त्यातच तुमचे आमचे आणि सर्वांचे भले आहे.

वाचा आणि जागे व्हा.

फास्ट फूड : चवीचा घात आणि आरोग्याचा तोटा

आज रस्त्याच्या कोपऱ्यावर, मॉलमध्ये, मोबाईल अ‍ॅपवर… फास्ट फूड सर्वत्र दिसतं. बर्गर, पिझ्झा, फ्रेंच फ्राईज, नूडल्स, मोमोज, कोल्ड्रिंक्स, तरुण पिढीला हे ‘कूल’ वाटतं. वेळ वाचतो, चव भारी लागते. पण ही चव शरीराला खूप महागात पडते. अधूनमधून खाणं वेगळं आणि रोजच जेवणं वेगळं.

1. फास्ट फूड ‘फास्ट’ का असतं? त्यात काय असतं?

फास्ट फूड जलद बनावं, टिकावं आणि जिभेला लगेच ‘वाह’ वाटावं यासाठी खास घटक वापरले जातात.

- ट्रान्स फॅट व रिफाइंड तेल : वारंवार तेच तेल तापवलं जातं. त्यातून ट्रान्स फॅट तयार होतात. हे फॅट रक्तवाहिन्यांमध्ये चिकटून बसतात.

- मैदा व रिफाइंड कार्ब : बर्गरचा बन, पिझ्झा बेस, नूडल्स — बहुतेक मैद्याचे. फायबर शून्य. रक्तातील साखर एकदम वाढवते, मग एकदम कमी होते. परत भूक लागते.

- सोडियमचा ओव्हरलोड : चव वाढवण्यासाठी मीठाचा प्रचंड वापर. एक बर्गर + फ्राईज + कोल्ड्रिंक मधून दिवसभराची मीठाची गरज पूर्ण होते. कधी कधी दुप्पट.

- साखर व कॉर्न सिरप : कोल्ड्रिंक, सॉस, अगदी ‘सेव्हरी’ पदार्थातही साखर असते. 500ml कोल्ड्रिंक = 12-14 चमचे साखर.

- प्रिझर्व्हेटिव्ह व ॲडिटिव्ह : MSG-अजिनोमोटो, सोडियम बेंझोएट, नायट्रेट्स, कृत्रिम रंग, इमल्सिफायर. टिकाऊपणा व ‘उमामी’ चव यासाठी.

- प्रथिने कमी, कॅलरी जास्त : 1 बर्गर मील = 800-1200 कॅलरी. पण फायबर, जीवनसत्त्वे, चांगली प्रथिने नगण्य. पोट भरतं, पोषण मिळत नाही.

2. शरीरावर नेमका काय परिणाम होतो?

अ. पचनसंस्था बिघडते

मैदा व फायबरच्या अभावामुळे बद्धकोष्ठता. तेलकट-तिखट पदार्थांमुळे अ‍ॅसिडिटी, पित्त. इमल्सिफायर आतड्यातील चांगल्या बॅक्टेरियांना मारतात — त्यामुळे IBS, सूज, गॅसचे त्रास वाढलेत.

ब. वजन व लठ्ठपणा

फास्ट फूड ‘हाय कॅलरी, लो न्यूट्रिशन’ असतं. मेंदूला पोट भरल्याचा सिग्नल उशिरा जातो. साखर व फॅटचे कॉम्बिनेशन मेंदूत व्यसनासारखी प्रतिक्रिया देतं. म्हणून एक प्लेट फ्राईजवर थांबणं कठीण जातं. WHO नुसार भारतात लठ्ठपणा 20 वर्षांत तिप्पट झालाय. 5-19 वयोगटात हा दर सर्वात वेगाने वाढतोय.

क. हृदय व रक्तवाहिन्या

ट्रान्स फॅट व जास्त मीठ — दोन्ही हृदयाचे शत्रू. ट्रान्स फॅट LDL ‘वाईट’ कोलेस्टेरॉल वाढवते, HDL ‘चांगलं’ कमी करते. मीठामुळे रक्तदाब वाढतो. 30-35 वयातच हार्ट अटॅक येण्याचं हे प्रमुख कारण.

ड. मधुमेह टाइप-2

रोज मैदा, साखरयुक्त पेये घेतली तर इन्सुलिन रेसिस्टन्स तयार होतो. भारत ‘डायबेटीस कॅपिटल’ बनण्यामागे फास्ट फूड संस्कृतीचा मोठा वाटा आहे. एकदा डायबेटीस झाला की डोळे, किडनी, पाय सगळ्यांवर परिणाम.

इ. किडनी व यकृत

जास्त मीठामुळे किडनीवर ताण. कोल्ड्रिंकमधील फ्रक्टोजचा थेट संबंध ‘फॅटी लिव्हर’शी. अल्कोहोल न पिता सुद्धा आज 20-25 वयाच्या मुलांना NAFLD ( Non Alcoholic Fatty Liver Disease) होतोय.

फ. मानसिक आरोग्य

जंक फूड खाणाऱ्या लोकांमध्ये नैराश्य, चिंता, मूड स्विंगचे प्रमाण जास्त. कारण आतड्यांचा व मेंदूचा संबंध असतो. प्रोसेस्ड फूड मेंदूतील दाह वाढवतं. साखरेच्या ‘हाय’ नंतर आलेली ‘क्रॅश’ चिडचिड वाढवते.

ग. मुले व तरुणांवरील विशेष परिणाम

वाढीच्या वयात कॅल्शियम, लोह, प्रथिने हवीत. फास्ट फूडमुळे ‘हिडन हंगर’ — पोट भरलेलं पण पोषणाची कमतरता. त्यामुळे उंची खुंटणे, अभ्यासात लक्ष न लागणे, हाडे ठिसूळ होणे, PCOS चे प्रमाण मुलींमध्ये वाढणे असे त्रास दिसतात.

3. बाहेरचे खाणे ‘निकृष्ट’ का ठरते?

1. तेलाची गुणवत्ता : हॉटेलमध्ये स्वस्त पामतेल वापरतात, ते 10-12 वेळा पुन्हा तापवतात. अशा तेलात कार्सिनोजेनिक (कॅन्सर उत्पन्न करणारे) घटक तयार होतात.

2. स्वच्छता : हात न धुता बनवणे, उघड्यावर ठेवणे — टायफॉइड, कावीळ, फूड पॉयझनिंगचे कारण.

3. दिसत नाही ते : चीज बर्गरमधील चीज प्रोसेस्ड असतं, चिकन टिक्का रोलमधील चिकन किती दिवसांचं सांगता येत नाही.

4. पूर्ण बंद करायचं का? मग काय करायचं?

पूर्ण बंद शक्य नसेल तर ‘रूल ऑफ 90/10’ पाळा. 90% वेळा घरचं, सकस, ताजं खा. 10% वेळा आवडीचं बाहेरचं खा. म्हणजे महिन्यातून 2-3 वेळा.

बदल असे करा:

1. प्लॅनिंग : भूक लागल्यावर ऑर्डर केली की जंकच मागवलं जातं. घरून डबा, फळे, शेंगदाणे-चणे सोबत ठेवा.

2. स्मार्ट निवड : बाहेर खायचंच असेल तर तंदूर रोटी + दाल, इडली-सांबार, पोहे-उपमा असे पर्याय. तळलेले, चीज- मेयोनेस भरलेले टाळा.

3. कोल्ड्रिंकला रामराम : जेवणासोबत ताक, लिंबू पाणी, नारळपाणी घ्या. साखरेचे 10 चमचे वाचतील.

4. घरचं ‘फास्ट फूड’ : 10 मिनिटात पोहे, उपमा, अंडा भुर्जी, पनीर रॅप, मिक्स डाळ डोसा बनतो. यूट्यूबवर 5 मिनिट रेसिपी बघा.

5. लेबल वाचा : पॅकेट फूड घेताना ‘सोडियम’, ‘सॅच्युरेटेड फॅट’, ‘शुगर’ तपासा. जितके कमी, तितके बरे.

चव क्षणाची, आजार आयुष्यभराचा.

आज 20 व्या वर्षी बीपी, 25 व्या वर्षी शुगर, 30 व्या वर्षी हार्टचा त्रास — हे नॉर्मल नाही. आपल्या आजी-आजोबांना हे आजार 60 नंतर व्हायचे.

फास्ट फूड कंपन्या अब्जावधी रुपये जाहिरातीवर खर्च करतात कारण त्यांना माहीत आहे — एकदा सवय लागली की ग्राहक पक्का. पण शरीर तुमचं आहे. EMI तुम्हालाच भरायचा आहे, गोळ्यांचा, तपासण्यांचा, हॉस्पिटलचा.

म्हणून पुढच्या वेळी ‘चल, काहीतरी फास्ट खाऊ’ वाटलं की 10 सेकंद थांबा. विचारा — ही चव मला चालवते आहे, की मी तिला? उत्तर मिळेल. आणि आरोग्याची निवड सोपी होईल.

घरचं अन्न हा कंटाळा नाही, ती विमा पॉलिसी आहे. रोज थोडी मेहनत, पण भविष्यासाठी मोठी बचत.